Marcin Mońka o Śląsku Cieszyńskim

romuald.saletra: Historyczny Górny Śląsk obejmował również Śląsk Cieszyński. Coś niecoś pozmieniało się w XVIII w. w związku z austriacko-pruskimi niesnaskami. Od czasu tak nazywanych wojen śląskich, kiedy Habsburgowie pogodzili się ze stałą utratą przeważającej części Śląska, poszczególne regiony dawniej jednolitej prowincji rozwijały się niezależnie od siebie, co wyraźnie wpłynęło na tożsamość mieszkańców. W przypadku dawnego Śląska Austriackiego po I wojnie światowej doszło do kolejnego podziału.

romuald.saletra: Region (Śląsk) przez około 600 lat znajdował się poza oficjalnymi granicami Polski. Silnie oddziaływały tu kulturowe wpływy Niemców. Miejscowi przez ten czas posługiwali się własnym, ludowym wariantem j. polskiego, który zachował wiele staropolskich form i wyrażeń, które zaginęły w oficjalnej polszczyźnie. Dodatkowo śląskie gwary (jest ich kilka, nigdy nie było jednego j. śląskiego) na przestrzeni dziejów zaadoptowały wiele słów z języków niemieckich (górnoniemiecki, dolnoniemiecki), j. czeskiego, a także z innych języków. W konsekwencji Ślązacy posługiwali się własnymi wariantami j. polskiego o ludowym charakterze. Lokalna szlachta przyjęła obyczaj niemiecki (wieki XVII i XVIII), stąd po paru stuleciach, spory narodowościowe na Śląsku nałożyły się na konflikt klasowy. Polskość na Śląsku znacząco różni się od tej wykreowanej w szlacheckich dworkach, ma wymiar ludowy. Ślązacy w innych regionach kraju spotykali się z niezrozumieniem, a nawet zdarzało się, iż krzywdząco odmawiano im prawa do polskości. Prowadziło to rozlicznych nieporozumień, pogardzania śląską polskością, odmawiania mieszkańcom regionu posiadania ukształtowanej tożsamości narodowej, a nawet do oskarżeń Ślązaków o rzekomą proniemieckość.

romuald.saletra: Śląsk jako region ukształtował się w ramach państwowotwórczej działalności Piastów. Wcześniej, jeszcze zanim napłynęli Słowianie, obszar od źródeł Wisły do Kwisy zamieszkiwany był przez Celtów, a później Germanów (np. Wandalów). Słowianie na tym terenie nie wytworzyli jednolitego plemienia. Pewne trwałe struktury jednoczące cały region powstały wraz z organizacją kościelną i początkowo pozostawały tożsame z administracją państwową. To Piastowie na Śląsku jako pierwsi stworzyli pierwsze trwałe struktury państwowe. Już w średniowieczu obserwujemy podział na Dolny Śląsk (Śląsk) i Górny Śląsk (Opolszczyzna). Rozradzający się Piastowie generowali pogłębiający się podział wspólnoty państwowej, stąd od 1202 r. mamy do czynienia z oddzielnymi od siebie liniami Piastów śląskich. Śląsk jako region stanowił mozaikę księstw i różnego rodzaju władztw terytorialnych, które cieszyły się innym zakresem suwerenności i podległości względem sąsiednich królestw. Księstwo Cieszyńskie miało dość spory zakres niezależności. Były tu obecne wpływy polskie, w szczególności w XVI w., kiedy szlachta cieszyńska utrzymywała ożywione relacje z polskim dworem.

romuald.saletra: W XVIII w. Śląsk został podzielony pomiędzy Królestwo Prus i Austrię. Berlin na zajętych terenach Śląska wprowadził przymus szkolny, który wpłynął na przyjmowanie przez lud j. niemieckiego za ojczysty. Proces ten był szczególnie obserwowany na Dolnym Śląsku, gdzie już wcześniej funkcjonowały dość spore „wyspy” osadnictwa niemieckiego. Do XVIII w. Dolny Śląsk jako region znajdował się na „polskiej mapie etnograficznej”. Inaczej sytuacja wyglądała na Górnym Śląsku, gdzie polskość w swej ludowej wersji zachowała wpływy do XX w. Nie bez znaczenia był związek miejscowej ludności z Kościołem Katolickim. Z kolei na Śląsku Cieszyńskim to wspólnoty protestanckie (znacząca ich część) wiodły prym w zachowaniu polskiego charakteru regionu.

romuald.saletra: Do drugiej połowy XIX w. sprawa Śląska znajdowała się poza zainteresowaniem głównego nurtu polskich patriotów, którzy odrodzoną Polskę wyobrażali sobie w granicach przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Działacze polscy na Śląsku w okresie Wiosny Ludów w innych regionach historycznej Polski spotykali się z niewiedzą rodaków na temat polskiego charakteru Śląska. Co prawda zdarzało się, iż Śląsk w pewnych środowiskach bywał określany jako „Stara Polska”, niemniej niewielu uświadamiało sobie polskość tego regionu. Na Śląsku nie było polskiej szlachty, z kolei polscy patrioci w sporej mierze rekrutowali się właśnie spośród nobilitowanych. Co najgorsze, były również i takie regiony, gdzie polskość utożsamiano z przynależnością do stanu szlacheckiego. Zmiana w świadomości Polaków (spoza Śląska) nastąpiła za sprawą Romana Dmowskiego i w związku z działalnością narodowej demokracji (endecji). Współcześnie fakt ten umyka powszechnej świadomości.

romuald.saletra: Wojciech Korfanty, najbardziej aktywny polski działacz narodowy na Śląsku (Górnym Śląsku), poza chadecją ideowo był związany z narodową demokracją (endecją), która cieszyła się sporą popularnością na terenach polskich podległych administracji niemieckiej. Sympatycy Romana Dmowskiego reprezentowali autorską wizję odrodzonej Polski i pozostawali w sporze ideowym z pozostałymi nurtami polskich patriotów. Za głównego przeciwnika Romana Dmowskiego, również w życiu prywatnym, uchodził Józef Piłsudski. Nie bez powodu Piłsudski dystansował się wobec zaangażowania Polski w pomoc Powstańcom Śląskim. Naczelnikowi bardziej zależało na losie Wileńszczyzny. Piłsudczycy w okresie międzywojennym nie cieszyli się popularnością na Śląsku.

romuald.saletra: Autonomiczne Województwo Śląskie, którego Śląsk Cieszyński stanowił część, funkcjonowało w ramach struktury administracyjnej II RP. Wbrew pozorom nie stanowiło „autonomii” we właściwym rozumieniu tego słowa. Struktura ta odzwierciedlała specyfikę Śląska, który niemal pod każdym względem różnił się od pozostałych regionów odrodzonej Polski. Województwo w odróżnieniu od tych współcześnie występujących wyrażało się w rozwiniętej formie samorządu. W ten szczególny sposób zabezpieczone zostały interesy mieszkańców. Celem funkcjonowania tej nietypowej formy administracyjno-ustrojowej była pełna unifikacja z państwem. Kiedy J. Piłsudski obalił demokrację w Polsce, śląska autonomia stanowiła ostoję samorządności i demokracji, a także jeden z najważniejszych bastionów antyrządowej opozycji w kraju.

romuald.saletra: Powstańcy Śląscy, podobnie jak Powstańcy Wielkopolscy, kojarzeni byli z nurtem endeckim, stąd ich wkład w odrodzenie Polski dawniej bywał niedoceniany. Endecy przez piłsudczyków, a później przez komunistów uważani byli za ideowych wrogów. To właśnie powstania zainicjowane przez ludzi zainspirowanych myślą endecką zakończyły się powodzeniem. Ów niewygodny fakt okazał się trudny do zaakceptowania. Nie bez powodu endecki wkład w odrodzenie Polski po I wojnie światowej został zauważony dopiero sto lat po tych wydarzeniach.

one: Bardzo ciekawa synteza. Więcej takich Romualdzie!